true
مرتضی طالع ماسوله، رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران در گفتوگو با پایگاه خبری تحلیلی «گیل بان»؛ اظهار کرد: لاهیجان از قدیمیترین و مهمترین شهرهای گیلان است که مدتها مرکز ایالت خاوری گیلان بیهپیش بوده است و وسعت این شهر در گذشته تا مناطق مازندران و قزوین بوده است.
طالع ماسوله که از دانشآموختگان دکترای مدیریت توسعه با گرایش روابط بینالملل از دانشگاه ژنو سوئیس و از بنیانگذاران سازمان ایرانگردی و جهانگردی بوده است، گفت: شهر لاهیجان بهعنوان مرکز شهرستان با توجه به ویژگیهای اقلیمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، تاریخی و طبیعی میتواند تبدیل به یک قطب گردشگری منطقهای و حتی فرامنطقهای از لحاظ انواع گونههای رایج گردشگری گردد.
وی ورود بیش از هشت میلیون مسافر و گردشگر در سال به لاهیجان را نشاندهنده ظرفیتهای گسترده این شهر دانست و ادامه داد: گردشگری و مهاجرپذیری، دو روی سکه توسعه لاهیجان است.
نگاهی به ظرفیتهای انواع گردشگری در لاهیجان
طالع ماسوله لاهیجان را جزو ۲۰ مقصد گردشگری ایران دانست و افزود: آبشار، شیطانکوه، استخر و بامسبز لاهیجان جزو مناطق گردشگری مهم و جذاب این شهر هستند که بالاترین درجه پذیرش گردشگران را دارند.
وی با بیان اینکه هسته اولیه لاهیجان از هفت محله اصلی به نامهای خمیرکلایه، اُردُوبازار، میدان، گابَنه، شَعربافان، پُردِسَر و کاروانسرابر تشکیل شده است، تصریح کرد: درست است که لاهیجان بهعنوان شهرستان نمونه گردشگری طبیعی و تاریخی ایران شناخته میشود و دوران خاندان آلبویه و آلکیا بهعنوان دوران اوج و شکوفایی شهر لاهیجان شناخته میشود ولی بیشک لاهیجان بهعنوان پایتخت چای، ابریشم، بامبو و کلوچه در ایران نیز دارای شناسنامهای با اصالت و هویتی ماندگار است.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران، شهرستان لاهیجان را بستری مهیا برای کارآفرینی در حوزه گردشگری دانست و اضافه کرد: برخورداری لاهیجان از جاذبههای ذاتی پرشمار در کنار زیرساختهای اولیه عمرانی، فرصتی ایدهآل برای کارآفرینان حوزه گردشگری فراهم آورده است.
طالع ماسوله با توجه به اینکه جاذبههای تاریخی، فرهنگی و مذهبی لاهیجان کمنظیر است و ثبت آثار طبیعی، فرهنگی، تاریخی و میراث ناملموس لاهیجان در فهرست آثار ملی زمینهساز ورود بیشتر گردشگران میشود، خاطرنشان کرد: مهمترین بناها و محوطههای تاریخی ثبت شده لاهیجان شامل مسجد جامع لاهیجان، بنای چهارپادشاه، بقعه میرشمسالدین، بقعه شیخ زاهد گیلانی، پل خشتی، مسجد اکبریه، حمام گلشن، آرامگاه کاشفالسلطنه، بقعه پیرعلی، بقعه آقا سیدابراهیم چهل ستون، تپه پنج پیران، خانه تاریخی محمد صادقی، باغ و ساختمان فلاحت، استخر لاهیجان؛ گواهی صادق بر قابلیتهای شهرستان در حوزه گردشگری میراث است.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران با توجه به فراهم بودن بسترهای لازم جهت گردشگری سلامت در لاهیجان از قبیل وجود آب و هوای نشاطآور، مناظر آرامشبخش، ذخایر گیاهان دارویی، پزشکان متخصص در بسیاری از رشتهها و مراکز متعدد بهداشتی؛ این شهرستان را مستعد سرمایهگذاری در حوزه گردشگری سلامت و راهاندازی دهکده سلامت لاهیجان بهعنوان قطب درمانی شرق گیلان و حتی غرب مازندران دانست.
طالع ماسوله با اشاره به پتانسیل دانشگاهها و مراکز مختلف آموزشی- تحقیقاتی از جمله پژوهشکده چای و ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی لاهیجان، آنها را عاملی موثر بر رونق گردشگری علمی و آموزشی برشمرد و افزود: برگزاری کارگاهها و دورههای آموزشی در سطح منطقهای، ملی و بینالمللی قادر است از پتانسیل این مراکز در جذب گردشگر علمی و کسب درآمدهای مستقیم و غیرمستقیم بهره گیرد.
وی با توضیح اینکه اگرچه لاهیجان از لحاظ زیرساختهای ورزشی تا حدی دچار کمبود است اما نباید از منافع سرشار گردشگری ورزشی محروم بماند، یادآورد شد: لاهیجان از استعدادهای طبیعی و امکانات قابل قبولی در حورزه ورزشهای آبی برخوردار بوده و مناطق کوهستانی این شهرستان فضایی مطلوب برای ورزشهای کوهستانی و ورزشهای هوایی فراهم آورده است. به عقیده رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران، پایهگذاری مسابقات رسمی منظم و رویدادهای مبتکرانه ورزشی در رشتههای مختلف میتواند به برندسازی ورزش لاهیجان در سطح کشور و حتی جهان کمک کند و جذب گردشگران ورزشی را به ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
طالع ماسوله مراسمهای آئینی و مذهبی ویژه لاهیجان را بسیار متنوع دانست و اضافه کرد: مراسمهای آئینی و مذهبی ویژه لاهیجان از قبیل علمبندی و علمواچینی، عزاداری هفت محل، کربزنی، چهلمنبر و مجمعدهی؛ قابلیت جذب گردشگران مذهبی را دارد. وی با شرح اینکه در لاهیجان و روستاهای اطراف آن بهعنوان مرکز حکومت سادات کیایی بیشترین دیوارنگارههای مذهبی باقی مانده است، متذکر شد: باید به دیوارنگاره های تاریخی لاهیجان از دیدگاه گردشگری خلاق توجه ویژه کرد.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران با بیان این موضوع که لاهیجان بهترین گزینه از لحاظ جاذبههای توریستی برای توسعه زیرساختهای گردشگری سالمندان و معلولان است، ادامه داد: اجرای پروژههایی از قبیل اقامتگاه تفریحی- رفاهی ویژه سالمندان و معلولان نقش بسزایی در جذب این گونه از گردشگران از داخل و خارج کشور دارد.
طالع ماسوله پوشش گیاهی و جانوری مناطق جلگهای و کوهستانی لاهیجان را بسیار متنوع دانست و افزود: با برنامهریزی منطقی برای توسعه گردشگری طبیعت در شهرستان لاهیجان میتوان علاوه بر برخورداری از منافع اقتصادی آن، بخشی از درآمد حاصل را صرف حفاظت منابع زیستمحیطی نمود.
وی با اشاره به زیست بوم جذاب تالابهای امیرکلایه، سوستان و حاجیآباد در کنار استخر طبیعی ۱۷ هکتاری لاهیجان، تأکید کرد: این تالابها علاوه بر مناظر گوناگون و زیبایی چشمنوازی که در طول فصول مختلف دارند، بخشی از سال را پذیرای گونههای مختلف پرندگان مهاجر از سایر کشورهای جهان هستند که ظرفیتی ویژه برای گردشگری طبیعت محسوب میشوند.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران، منافع حاصل از گردشگری کشاورزی را برای روستاییان و کشاورزان شهرستان لاهیجان تأثیرگذار دانست و افزود: وجود مزارع وسیع برنج، باغات پهناور چای و بامبو در کنار توستانها؛ زمینهساز برگزاری انواع تورهای گردشگری و آشنایی با مراحل کاشت، داشت، برداشت و تولید و فرآوری برنج، چای، بامبو و کرم ابریشم همراه با ایجاد ارزش افزوده برای کشاورزان و روستاییان منطقه است.
با توجه به پلاککوبی لاهیجان بهعنوان پایتخت چای ایران توسط کمسیون ملّی یونسکو در کنار راهاندازی باغ موزه گیاهشناسی و موزه ابریشم ایران، و همچنین مراحل پایانی ثبت ملی روستای لیالستان لاهیجان بهعنوان روستای بامبوبافی، طالع ماسوله تأکید کرد: جای خالی روزهای ملی چای، ابریشم و بامبو برای درج در تقویم رسمی و فهرست رویدادهای گردشگری کشور و ثبت جشنوارههای موضوعی مرتبط با آنها به منظور ارج نهادن به لحاظ اهمیت در اقتصاد و احترام به جنبه میراث فرهنگیاش محسوس است. به نظر این فعال حوزه گردشگری، راهاندازی بازارچه دائمی سوغات و صنایع دستی لاهیجان میتواند نقش تاثیرگذاری بر اشتغالزایی پایدار و توسعه پایدار این منطقه داشته باشد.
وی تئاتر خیابانی شهروند لاهیجان که تا کنون چهارده دوره آن در لاهیجان برگزار شده است، ظرفیت مطلوبی برای توسعه گردشگری فرهنگی و رونق اقتصاد هنر و فرهنگ در این شهرستان بوده است.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران طرح منطقه ویژه اقتصادی لاهیجان فراتر از یک طرح محلی که میتواند تاثیرات مثبت و گستردهای در توسعه اقتصادی و صنعتی کشور داشته باشد دانست و اضافه کرد: متأسفانه منطقه ویژه اقتصادی لاهیجان با همه ظرفیتهای بالقوه صادراتی و منطقهای در راستای سند بالادستی آمایش استان با کاربری کشاورزی، گردشگری و صنایع تبدیلی پس از گذشت ۱۵سال از تصویب آن هنوز پیشرفتی نداشته است.
طالع ماسوله با تشریح اینکه امروزه موزهها کانون انعکاس فرهنگ، تمدن، تاربخ، علوم، هنر، و به طورکلی پیشینه ارزشمند جوامع محسوب میگردند؛ موزه تاریخ چای ایران در آرامگاه کاشفالسطنه، موزه ابریشم در ساختمان تاریخی فلاطوری اداره نوغان، باغموزه گیاهشناسی در ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی لاهیجان، و موزه جنگ جهانی دوم ونگارد لاهیجان را از منحصربفردترین موزه های گیلان برشمرد و تأکید کرد: علی رغم داشتن مصوبه با استفاده از ظرفیتهای قانونی ماده ۹۸ برنامه ششم توسعه کشور، لاهیجان همچنان چشمانتظار تأسیس موزه اسناد تاریخی گیاهشناسی و کشاورزی در ساختمان تاریخی فلاحت، موزه زنده چای در کارخانه تاریخی چایسازی هوختیف، سایتموزه حکومت آلکیا در مجوعه تاریخی شیخزاهد گیلانی، سایت موزه سنگ قبور دوره اسلامی در تپه بنجپیران و موزه هنرهای معاصر گیلان در خانه تاریخی بهمن محصصی میباشد.
وی با تأکید بر اینکه ساحل دریای خزر در محدوده شهرستان لاهیجان به طول ۱۰ کیلومتر از سه منطقه معروف امیرآباد، سحرخیز محله و جیرباغ تشکیل شده که دارای یک طرح دریا در سحرخیزمحله است، تصریح کرد: باید از این ظرفیت برای توسعه زیرساختهای گردشگری دریایی و ساحلی استفاده نمود.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران با استناد به نقشههای طرح جامع و تفصیلی لاهیجان اعلام کرد: حدود ۱۰۰ هکتار از ۱۵۷۳ هکتار مساحت شهر لاهیجان بافت تاریخی است و امکان ساخت و ساز و بلند مرتبه سازی در آن وجود ندارد. طالع ماسوله با توضیح اینکه معماری بسیاری از خانههای قاجاری لاهیجان از بین رفته است، متذکر شد: حفاظت از خانههای تاریخی در این شهر از قبیل محمد صادقی، بهمن محصصی، دوزنده خوشکار، مسعود اصمعی، کیا موسوی و ابوالحسن ضیاظریفی؛ نقش باورنکردنی در حفظ پایداری فرهنگی دارد و به ماندگاری میراث فرهنگی جامعه شهری کمک میکند و هر یک از این خانههای تاریخی جهت اشاعه هر چه بیشتر فرهنگ و تاریخ کهن این دیار قابلیت کاربری برای موزه مشاهیر لاهیجان را دارد. وی با اشاره به اینکه بازآفرینی شهری یک دید جامع و یکپارچه و کنشی است که منجر به حل مسائل شهری و بهبود پایای اقتصادی فیزیکی و محیطی یک محله در منطقه میشود، افزود: راهاندازی بوتیک هتلها و اقامتگاههای سنتی در محلات قدیمی لاهیجان میتوانند در توسعه گردشگری شهری نقش موثری ایفا کنند.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران با اشاره به حمام تاریخی گلشن که در سال ۱۲۳۹ هجری قمری توسط حاج علی اکبر، حاکم لاهیجان ساخته شد و در سالهای اخیر مورد غفلت واقع شده است، گفت: این حمام تاریخی که در تاریخ ۲۴ آذر ۱۳۵۴ با شماره ۱۴۴۲ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است میتواند تبدیل به موزه مردمشناسی لاهیجان شود.
طالع ماسوله از شرایط مستعد تبدیل باغ ملی لاهیجان به بوستان مینیاتوری خبر داد و افزود: در این فضای مناسب داخل شهری با قدمت تاریخی حدود ۹۰ سال، در اندازههای کوچکتر و به شکل مینیاتوری میتوان بناهای تاریخی و فرهنگی را گردآوری کرد و با پیوند تاریخ و هنر، فضای شگفتانگیزی را خلق نمود.
به عقیده وی، سابقه حدود ۱۲۵ ساله تولید چای و قدمت حدود ۷۵ ساله پخت کلوچه در لاهیجان باعث شده تا نه تنها مردم گیلان، بلکه دیگر هموطنانمان هم با این محصولات با نام سوغات ویژه لاهیجان آشنا باشند و حتی این شهر به یک برند شناخته شده جهانی تولید چای و کلوچه تبدیل شود.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران با بیان اینکه عنوان شهر خلاق توسط سازمان یونسکو در هفت حوزه صنایعدستی و هنر مردمی، طراحی، فیلم و سینما، خوراک و غذا، ادبیات، هنرهای رسانهای و موسیقی به شهرهای برتر جهان اهدا میشود، بر ضرورت معرفی لاهیجان بهعنوان شهر خلاق در حوزه صنایعدستی بامبوبافی تأکید کرد.
طالع ماسوله گردشگری مجازی و راهاندازی شبکه و انیمیشن لاهیجانشناسی و لاهیجانگردی را عبارت از بکارگیری فناوری نوین برای ارائه سرویسهای مورد نیاز گردشگران با استفاده از فناوری اطلاعات و با کیفیتی بالاتر و هزینهای کمتر بر شمرد و در تشریح راهاندازی سامانه تور مجازی شهرداری لاهیجان در آبان ماه سال ۱۴۰۲ با بهرهگیری از تکنولوژی عکاسی پانوراما و نمای ۳۶۰ درجه، اظهار کرد: بازدیدکنندگان سامانه تور مجازی شهرداری لاهیجان میتوانند با موزه چای، آرامگاه کاشفالسلطنه پدر چای ایران، میدان کاشف، بام سبز، آبشار، مقبره شیخزاهد گیلانی، مسجد چهارپادشاهان،پل خشتی، میدان ابریشم، میدان شیخزاهد، مسجد اکبریه، استخر و دیگر نقاط شهر لاهیجان آشنا شوند و در فاز بعدی به این تعداد افزوده خواهد شد.
وی با توضیح اینکه لاهیجان در آبان ماه سال ۱۴۰۲ عضو مجمع شهرداران آسیایی شد و همراه ۲۶ شهر ایران در بین ۸۵ شهر مجمع این قاره قرار گرفت، افزود: لاهیجان با توجه به برند بودن در حوزه گردشگری و شاخص بودن در تولیدات محصولاتی چون چای، ابریشم، بامبو و کلوچه میتواند بهعنوان رکنی کارآمد و تاثیرگذار در تنها نهاد بینالمللی حوزه مدیریت شهری مستقر در ایران نقش ایفا نماید و با استفاده از ظرفیت پیمانهای خواهرخواندگی میان شهرهای عضو مجمع شهرداران آسیایی، فرصت ویژهای را برای رشد و توسعه اقتصادی و فرهنگی شهر لاهیجان فراهم آورد.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران با ابراز خوشنودی از انتخاب لاهیجان به عنوان پایلوت و پایهگذار ایجاد پایانه دائمی گردشگری در فرودگاه استان گیلان و همچنین رونمایی بروشور چهار زبانه فارسی، عربی، انگلیسی و روسی این شهرستان؛ بر بهرهگیری حداکثری از ظرفیت گردشگر خارجی و تور دیپلماتیک در جهت توسعه گردشگری شهرستان لاهیجان تأکید کرد.
طالع ماسوله بر لزوم تأسیس کمپینگهای گردشگری در ورودیهای اصلی شهر لاهیجان متذکر شد و گفت: پس از ارزیابی علمی خدمات گردشگری شهرستان لاهیجان باید برنامههای راهبردی توسعه و ترویج سفر به این شهرستان تدوین و اجرایی شود.
نقش گردشگری در توسعه پایدار لاهیجان
طالع ماسوله با اشاره به شعار روز جهانی گردشگری در سال ۲۰۲۵ میلادی از سوی سازمان جهانی گردشگری «گردشگری و تحول پایدار»، اهمیت بازاندیشی برای صنعت گردشگری از طریق راههایی همچون آموزش، اشتغال و تأثیر گردشگری بر محیطزیست و فرصتهای رشد پایدار را گوشزد نمود.
وی اظهار نظر در خصوص دو روی متفاوت صنعت گردشگری را به متخصصین امر و صاحبنظران واگذار کرد و افزود: در بیشتر نقاط جهان بر توسعه صنعت گردشگری و برجسته کردن اثرات مثبت آن در جوامع بشری تأکید شده است، درحالیکه به بروز آسیبها و پیامدهای منفی توسعه نامتوازن گردشگری در جامعه و محیط زندگی افراد کمتر توجه شده است.
به گفته رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران، توسعه گردشگری انواع مختلفی از اثرات را به همراه دارد که به طور کلی میتوان آنها را به اثرات و پیامدهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، زیستمحیطی، روحی و روانی تقسیم کرد که البته بسته به بافت و شرایط جامعه میتواند مثبت یا منفی باشد.
طالع ماسوله با اشاره به اینکه برای دستیابی به توسعه پایدار، برنامهریزی گردشگری باید به اندازه کافی متمرکز باشد، یادآور شد: ضروری است تا توسعه گردشگری لاهیجان در ابعاد وسیع، یکپارچه و وابسته به منابع عوامل تاثیرگذار و تاثیرپذیر در ابعاد فرهنگی، اقتصادی و زیستمحیطی صورت گیرد و سیاستهای جذب گردشگر از کمیت به سوی کیفیت هدایت شود.
این پژوهشگر حوزه گردشگری با بیان اینکه بیتوجهی به توسعه نامتوزان گردشگری لاهیجان در بسیاری موارد میتواند اثرات مخرب جبران ناپذیری را از خود بر جای بگذراد و جامعه را دچار بحرانهای جدی کند، در ادامه پیامدهای منفی توسعه گردشگری لاهیجان را اینگونه برشمرد: تغییرات در آداب، رسوم و فرهنگ؛ افزایش تغییرکاربری اراضی و آسیب جدی به بخش کشاورزی؛ تغییرات منفی در فعالیت اقتصادی و شکاف درآمدی؛ فصلیشدن درآمد و افزایش قیمت کالا؛ تغییرات منفی در شرایط اکولوژیکی و کاهش گونههای گیاهی، جانوری و تنوع زیستی؛ از بین رفتن ابنیه و آثار تاریخی؛ افزایش ویلاسازی؛ تخریب محیطزیست؛ افزایش ترافیک و تردد در جادههای اصلی و فرعی روستایی بهویژه در ایام تعطیل؛ افزایش مهاجرت و تحرک مکانی؛ افزایش تولید پسماند و پساب در استان؛ افزایش قیمت اراضی روستا و گسترش سوداگری؛ افزایش مصرف منابع.
طاله ماسوله با اشاره به انتخاب ۲۰ اردیبهشت به عنوان «روز ملی لاهیجان» عنوان کرد: پاسداشت این روز در لاهیجان یا پایتخت ایران، فرصتی ارزشمند است تا علاوه بر تجلیل از تاریخ و هویت این شهر، به ظرفیتها و توانمندیهای فرهنگی، تاریخی، اقتصادی و گردشگری آن در مسیر توسعه پایدار توجه ویژهای شود.
ضرورت توسعه متوازن گردشگری لاهیجان
طالع ماسوله با تأکید بر اینکه توسعه گردشگری باید بر اساس مبنایی دقیق و علمی سنجیده شود تا مشخص شود به سود یا زیان است، مطرح کرد: آمایش سرزمین یکی از شاخصهایی به شمار میرود که طبق آن انواع گردشگری و کاربری اراضی به صورت علمی بررسی میشود تا بر اساس پتانسیل و توانایی از آن منطقه استفاده شود.
وی توجه همزمان به اقسام مختلف گردشگری را امری حیاتی در برنامهریزیهای مربوط به توسعه این صنعت در لاهیجان اعلام کرد و افزود: قابلیتهای متنوع و بیشمار لاهیجان در حوزه گردشگری زمینهساز اجرای توأم شاخههای گوناگونی از این صنعت در عروس شهرهای گیلان است.
به عقیده این پژوهشگر حوزه گردشگری، با توجه به اینکه در این دوره زمانی گردشگری به عنوان یکی از تاثیرگذارترین صنایع قرن بیست و یکم شناخته میشود باید برای ۱۶ نوع جاذبه شناخته شده لاهیجان که عبارتند از: صنایع دستی، ییلاقات، جنگل، باغات، دانشهای سنتی، موسیقی سنتی، غذاهای سنتی، کوچ سنتی، مهمانداری سنتی، صخرهها، حیات وحش، سوغات سنتی، دامداری سنتی، آئینهای سنتی، لباس سنتی و زندگی سنتی؛ برنامهریزی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت داشت.
این دانشآموخته دکترای مدیریت توسعه با گرایش روابط بینالملل از دانشگاه ژنو سوئیس بر این باور است: توسعه گردشگری چندوجهی لاهیجان با بهرهگیری همزمان از ظرفیتهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیستمحیطی، تاریخی و طبیعی میتواند نقشی کلیدی در پویایی اقتصاد ایفا و با ارتقای اشتغالزایی، افزایش درآمد و تقویت مشارکت محلی، زمینهساز توسعهای متوازن و پایدار در این شهرستان شود.
رئیس بنیاد ملی توسعه پایدار گردشگری ایران در پایان با تأکید بر اینکه افزایش روزافزون جمعیت شهرنشین در شهر لاهیجان بهعنوان سومین شهر پرجمعیت گیلان و نود و پنجمین شهر پرجمعیت ایران، در چند دهه اخیر موجب افزایش بیشمار تغییرات کاربری زمین و مثبتشدن جمعیت مهاجر به این شهر شده است، یادآور شد: ساماندهی، پایش و آیندهنگری وضعیت این تغییرات در دهههای اخیر بر اساس منافع ملی و استانی امری ضروری است و بر اساس آمایش سرزمین باید قوانین و برنامههای جامع مورد نیاز برای توسعه متوازن و پایدار لاهیجان؛ تدوین و اجرایی شود.
انتهای پیام/
false
true
true
true
مسعود: چای وچایکاری در فرهنگ مردم گیلان
مسعود صوفی نژاد سیویری _ گیلان شناس
یکی از محبوب ترین نوشیدنی های گرم ایرانی؛ چای گیلان است.نخستین کسی که به فکر کشت وتولید چای در ایران افتاد؛ حاج محمد حسین اصفهانی بود که در زمان ناصرالدین شاه؛ بذر چای را از کشور چین به سرزمین ایران آورد.وی علیرغم تلاش فراوان؛ موفق به کاشت وتولید چای در ایران نشد وبه نتیجه مطلوب دست نیافت!…
بعد از وی شخصی به نام محمد میرزا آقاخان قاجار قوانلو ملقب به کاشف السلطنه یا محمد میرزا کاشف یا کاشف چایکار ؛که از خانواده قجری بوده ؛ در سال ۱۳۱۷ هجری قمری ؛در سمت کنسول ایران در شهر بمبی از کشور هندوستان ؛که ان زمان مرکز کاشت وتولید مرغوب ترین چای دنیا بوده؛ به تحقیق وکار کردن در باغات چای؛ در جهت یاد گرفتن روش تولید وبهره برداری از محصول چای پرداخت.وی در سفر بازگشت به ایران بذر ونهال چای را با خود به ایران آورد.کاشف السلطنه پس از تحقیقات کامل در خصوص خاک واب وهوای گیلان؛ روستای شیخانه ور یا شیخانه بر در مبادی ورودی لاهیجان را برای کاشت وتولید چای انتخاب واجرایی کرد.بعدها در اکثر نقاط گیلان از تالش گرفته تا فومنات واز لاهیجان گرفته تا مناطق جلگه ای وارتفاعات رحیم آباد رودسر؛ مردم کشاورز گیلان علاوه بر برنجکاری به چایکاری روی آوردند.ناگفته نماند که ایرانیان وجهانیان چای اصیل ایرانی را به نام چای لاهیجان میشناسند!…
رابینو در کتاب ولایات دارالمرز گیلان اورده است: [آزمایش کشت چای در ایران شروع شده واکنون در فومن نیز کشت میشود؛ ولی محصول چای تاکنون بلحاظ بازرگانی به اهمیت وموقعیت خاصی دست نیافته است.] از گفته رابینو چنین برمیآید که فومن هم مثل لاهیجان از نقاط چایخیز گیلان بوده ودر سالهای ۱۲۸۵ تا ۱۲۹۱ خورشیدی که رابینو کنسول انگلیس در ایران بوده ؛ چای گیلان وارد چرخه تجاری ورونق اقتصادی نشده بود .مارسل بازن بعنوان سیاح ونویسنده کتاب( طالش ؛ منطقه ای قومی در شمال ایران) یاد کرده است : (همه باغ های چای منطقه تالش بصورت قطعات؛ در میان کشتزارها واقع شده است وهیچ نقطه ای مانند شرق گیلان؛ در محیط طبیعی قرار نگرفته است.)
از یاداشت بازن چنین استنباط میشود که منطقه وسیع وحاصلخیز تالش نیز در امر تولید چای دخیل بوده ؛ ولی باغات چای در شرق گیلان از موقعیت اب وهوایی خاصی برخوردارند؛ شاید دلیل مرغوبیت ویژه چای شرق گیلان در همین مساله باشد!…
چایکاری همانند برنجکاری از مشاغل سخت وزیان آور در گیلان است.مراحل کاشت وبرداشت چای در گیلان بقرار زیر است: آماده کردن خزانه وبذر چای ؛ کاشت دانه یا نهال های جوان چای( چای وانیشا یا چایی نیهال)؛ آماده سازی باغ چای وبلوزدن یا کلندی زدن ( ابزاری که با ان کلوخ گل را خرد ونرم می کنند)ومسطح کردن خاک؛ پرچین کردن؛ وجین کردن علفهای هرز ازبوته های چای ( واش کنی) پاشیدن سم شیمیایی( سم زنی) ؛ دادن کود شیمیایی به خاک( کوت زنی)؛ هرس ( هرس کونی)؛ برداشت چای( چین) از طریق دست یا قیچی بزرگ چای چینی ویا از طریق موتور چای چینی وبعداز آن انتقال به کارخانه چای در زنبیل های بزرگ( وروره) یا گونی های نایلونی بزرگ توسط کارگر یا اسب بار ( حمل با اسب )یا با خودرو ی دوج کمانکار( کامیون نظامی روسی باز مانده از جنگ جهانی اول) انجام میشود.
مسعود: طریقه درست کردن چای خشک در گیلان بدوصورت سنتی وصنعتی میباشد.در حال حاضر چای بواسطه ورود دستگاهای پیشرفته در طی چهار مرحله اعم از پلاس ؛ مالش؛ تخمیر وخشک به بهره برداری میرسد.در سرزمین گیلان باغات چای بیشتر در نواحی جلگه ای وکوهپایه ای وبه روش دیم مورد بهره برداری قرار میگیرد.مزارع وباغات چای بنا به موقعیت مکانی به نامهای : بیجار باغ؛ جیر باغ؛ جورباغ؛ دیار باغ؛ دشته باغ؛ لات باغ در بین چایکاران نامگذاری میشود.باغ چایی که در حاشیه رودخانه ها ودر زمین هموار ویکدست احداث میشود؛ مرغوب ترین وبا کیفیت ترین محصول چای را تولید می کند که به ( لات باغ) معروف است.شایان ذکر است باغات چای که در مناطق مرتفع وکوهستانی در قالب شیب های ملایم قرار گرفته اند؛ محصول چای خوش طعم وبا مزه خاص ( گس) را تولید می کنند که به جور باغ مصطلح میباشند.البته میزان برداشت چای در جور باغ کمتر بوده وبدلیل عدم دسترسی آسان با مشکلات خاص مواجه بوده وبرای چایکار مقرون به صرفه نیست.بعنوان نمونه اکثر باغات شهرستان املش در ارتفاعات واقع شده وبهترین چای گیلان را تولید می کنند.بقول گیلانی ها چای خوش طعم وبا کیفیت باید چای رخ بهاره باشد که اصطلاحا( تلخ کونه بزنه) یعنی مثل چای املش موقع خوردن طعم تلخش در روی زبان احساس شود. وقتی که بهار فصل کار در گیلان؛ از راه میرسد بوته های سبزینه چای با عطر سحر انگیز خود مشام ادمی را مملو از عطر خوش چای می کنند.وقتی که برگهای چای( چایی ولگ) جوانه یا ( ذبه) یا رخ می زنند؛ کارگران ( چایی چینان) گیلانی که بطور عموم زنان ودختران هستند ؛ پیش از طلوع آفتاب به باغهای چای می روند وبرگهای سبز چای را با دستان ظریف وشکننده خود می چینندودر درون سبد چای ( چایی چیک) یا زنبیل های کوچک( زبیلگه ) وپس از انباشته شدن بداخل زنبیل بزرگ( پیلا زبیل یا وروره) میریزند وبه روش ( کول بار زبیل) یعنی حمل زنبیل چای بر روی دوش ؛ زیر سایه درختان حاشیه باغات چای می گذارندتا غروب هنگام به کارخانه چای تحویل دهند.بی تردید چایکاری همانند برنجکاری حرفه آبا واجدادی گیلانیان است وعمر باغات چای حداقل به یکصد سال میرسد.هنگام برداشت چای؛ زنان گیلانی کلاه حصیری بر سر ؛زیر تابش مستقیم خورشیدورطوبت ناشی از تبخیر شبنم های بهاری شبانه؛ بطور منظم وردیفی( رچ) به چیدن برگهای چای اقدام می کنند که کاری بس سخت وشوار وطاقت فرساست.در اوج گرما وتابش نور خورشید واحساط فرط خستگی؛ زنان چایکار با طنین آوا ونواهای گیلکی ؛به خوانش ترانه ها وآوازهای بومی؛ مرتبط با محصول چای می پردازند تا بلکه برای لحظاتی هر چند کوتاه ؛سختی کار چایکاری را از جسم وروح خود وسایر چای چینان بزدایند!…
به نمونه ای از این ترانه اشاره میشود: [ یه موشت چائی بچم زبیل پورابو/ بنام آفتو دیمای؛ کمر خم آبو/ موباشر جان بشیم ناهار دیر ابو/ مومی دیل خواه ندیم/ می دیل پور ابو= مشتی چای چیدم؛ زنبیل چای پر شد/ چای را در برابر آفتاب گذاشتم؛ ساقه چای کمرش خم شد/ مباشر جان( سرکارگر) بیا برویم برای خوردن ناهار؛ دیگه خیلی دیر شده/ من خاطر خواه یا عاشق خودم را ندیدم/ دلم از دوری یار مملو از غم شده است.]
در این ترانه بومی مربوط به چایکاری در گیلان با مضمون سختی کار وبن مایه تراژیک دوری از یار و دلگیر شدن از درد عشق ؛سخن بمیان رانده که در نوبه خود قابل تدقیق وتعمق است!…
رسم چایخانه نشینی یا قابه خانه نشینی ( قهوه خانه نشینی) در بین گیلانیان به ویژه روستاییان کشاورز ودامدار وباغدار مرسوم است.قابه خانه در گیلان پاتوق گیلک زبانان در فصل بیکاری بویژه فصل سرد زمستان است که در کنار کال گپ زدن( گپ های روزمره) نوشیدن یک استکان چای خوش رنگ وبامزه گیلانی دم کرده روی منقل مملو از ذغال جنگلی ؛ تمامی خستگی وناراحتی های پیش روی زندگی را التیام می بخشد.برداشت چای از فصل بهار شروع میشود وتا فصل پاییز ادامه دارد وبعد از برنج ؛ محصول چای است که موجب تامین معاش خانوار گیلانی میشود .بنا براین چای از محصولات استراتژیک کشاورزی گیلان است که امروزه با پیشرفت دانش تغذیه بر کیفیت وکمیت محصول چاب در گیلان افزوده شده ومیرود تا گوی سبقت را از چای هندوستان وسیلان وآسام وچین برباید وبه جایگاه نخست چای در جهان دست یابد. چای گیلان دیر دم است ؛ ولی خوش طعم وخوش رنگ وبیاد ماندنی است!…
کار مایه ها: کشاورزی در گیلان_ طاهر طاهری
فرهنگ نامه رحیم آباد_: داود رمضان نژاد
کاشف السلطنه_ دکتر هومن یوسفدهی
تحقیقات میدانی از چایکاران کهنسال گیلانی